Một mã xác thực đã được gửi đến số điện thoại
“Ở lớp cô khen con ngoan lắm mà, sao về nhà con lại hay cáu với mẹ?”
“Ra ngoài con lễ phép, gặp ai cũng chào hỏi. Về đến nhà lại khó chịu, nói chuyện với ba mẹ cộc lốc.”
Nếu từng rơi vào tình huống này, có lẽ không ít cha mẹ sẽ tự hỏi: Có phải con đang hư, thiếu lễ phép hay không tôn trọng mình?
Không nhất thiết. Trẻ có thể thể hiện những cách ứng xử rất khác nhau tùy vào môi trường, mối quan hệ và trạng thái cảm xúc. Đặc biệt, gia đình thường là nơi trẻ cảm thấy gần gũi và an toàn nhất để bộc lộ những cảm xúc mà con đã cố gắng kiểm soát khi ở bên ngoài.
Điều đó không có nghĩa là cha mẹ nên chấp nhận mọi hành vi cáu gắt, thiếu tôn trọng. Thay vào đó, việc hiểu nguyên nhân phía sau có thể giúp cha mẹ phản ứng bình tĩnh hơn và hướng dẫn con cách thể hiện cảm xúc phù hợp.
Cùng Góc Làm Mẹ tìm hiểu 5 khác biệt có thể khiến con ngoan với người ngoài nhưng lại dễ cáu gắt với ba mẹ nhé.
Một trong những khác biệt dễ nhận thấy nhất là số lượng kỳ vọng và quy tắc trẻ phải tuân theo ở nhà.
Ở gia đình, cha mẹ thường đặt ra rất nhiều yêu cầu:
Ăn xong phải cất bát.
Chơi xong phải dọn đồ chơi.
Không được xem điện thoại quá lâu.
Phải đi ngủ đúng giờ.
Không được nói chuyện khi người lớn đang nói.
Phải chào hỏi người lớn.
Làm bài trước khi chơi.
Không được tranh giành với em.
Phải nghe lời ngay khi cha mẹ yêu cầu.
Những quy tắc này phần lớn đều xuất phát từ mong muốn giúp con hình thành thói quen tốt. Tuy nhiên, nếu trong ngày trẻ liên tục nghe những câu như “Không được!”, “Phải!”, “Nhanh lên!”, “Con phải nghe lời!”, con có thể cảm thấy mình luôn phải đáp ứng yêu cầu của người lớn.
Trong khi đó, khi ra ngoài xã hội, trẻ thường chỉ cần tuân thủ những quy tắc phù hợp với từng hoàn cảnh: ở lớp nghe cô, chơi cùng bạn, xếp hàng, chào hỏi…
Ở ngoài: Con hợp tác, lễ phép, làm theo hướng dẫn.
Ở nhà: Con phản ứng, trì hoãn, cáu gắt hoặc nói “Không!”.
Điều này không nhất thiết có nghĩa trẻ coi thường cha mẹ. Đôi khi, mức độ kỳ vọng và số lần trẻ phải điều chỉnh hành vi ở nhà cao hơn rất nhiều so với những môi trường khác.
Thay vì đưa ra quá nhiều yêu cầu cùng lúc, hãy xác định một số quy tắc thật sự quan trọng và giải thích rõ cho con.
Ví dụ: “Chơi xong mình cùng cất đồ chơi nhé. Sau đó con có thể chọn đọc sách hoặc chơi tiếp.”
Cách này vẫn giữ giới hạn nhưng cho trẻ cảm giác mình được tham gia vào quá trình lựa chọn.
Cha mẹ cũng là con người.
Sau một ngày đi làm, chăm con, nấu ăn, dọn dẹp và giải quyết đủ loại công việc, sự kiên nhẫn của người lớn có thể giảm xuống đáng kể.
Một hành vi nhỏ của con vào buổi sáng có thể được cha mẹ nhẹ nhàng nhắc nhở: “Con cất đồ chơi giúp mẹ nhé.”
Nhưng đến cuối ngày, cùng hành vi đó có thể khiến người lớn bật ra: “Mẹ nói bao nhiêu lần rồi? Sao con lúc nào cũng không chịu nghe?”
Trong khi đó, khi giao tiếp với người ngoài, chúng ta thường có nhiều khả năng kiểm soát cách phản ứng hơn. Giáo viên, hàng xóm hay người quen có thể không phải đối mặt với những hành vi lặp đi lặp lại của trẻ suốt cả ngày.
Vì vậy, sự khác biệt đôi khi không nằm hoàn toàn ở đứa trẻ mà còn nằm ở trạng thái cảm xúc của người lớn và bối cảnh tương tác.
Nếu nhận thấy mình đang rất mệt hoặc sắp mất bình tĩnh, hãy thử trì hoãn phản ứng vài giây:
Dừng lại → hít thở → nói chậm hơn → sau đó mới hướng dẫn con.
Không phải lúc nào cha mẹ cũng làm được. Nhưng chỉ cần giảm một vài lần phản ứng nóng vội mỗi ngày cũng đã là một bước tích cực.
Ba mẹ dễ cáu gắt với con hơn (Ảnh: sưu tầm)
Hãy thử tưởng tượng:
Con làm đổ một ít nước trên bàn.
Ở nhà, mẹ có thể ngay lập tức nói: “Con cẩn thận một chút được không? Mẹ đã nhắc bao nhiêu lần rồi!”
Ở một môi trường khác, người lớn có thể chỉ đơn giản nói: “Không sao, con lấy khăn lau nhé.”
Sự khác biệt này xuất hiện khá tự nhiên.
Cha mẹ sống cùng con mỗi ngày nên dễ nhận thấy rất nhiều hành vi nhỏ cần sửa. Từ cách con ăn uống, mặc quần áo, cất đồ, học bài cho đến cách nói chuyện.
Trong khi đó, người ngoài thường chỉ nhìn thấy một phần rất nhỏ trong hành vi của trẻ.
Điều này có thể khiến trẻ cảm nhận rằng:
“Ở nhà mình lúc nào cũng bị sửa.”
Nếu những lời nhắc nhở liên tục xuất hiện, trẻ có thể trở nên khó chịu hoặc phản ứng mạnh, đặc biệt khi đang mệt, đói hoặc đã phải kiểm soát cảm xúc trong một ngày dài.
Điều quan trọng là chọn điều cần sửa và cách sửa.
Không phải lỗi nhỏ nào cũng cần lập tức can thiệp.
Cha mẹ có thể tự hỏi: “Điều này có thực sự quan trọng không?”
Nếu câu trả lời là không, đôi khi hãy cho qua.
Nếu cần can thiệp, hãy tập trung vào hành vi:
Thay vì:
“Con lúc nào cũng vụng về.”
Có thể nói:
“Nước bị đổ rồi. Con lấy khăn lau cùng mẹ nhé.”
Như vậy, trẻ vẫn học được cách chịu trách nhiệm mà không cảm thấy bản thân mình là “người có vấn đề”.
Đây là một điểm rất đáng để cha mẹ suy ngẫm.
Có những đứa trẻ cả ngày ở trường rất ngoan, lễ phép, biết chờ đến lượt và nghe lời cô giáo. Nhưng vừa nhìn thấy mẹ đón ở cổng trường, con bắt đầu khóc, mè nheo hoặc cáu kỉnh.
Cha mẹ đôi khi sẽ nghĩ: “Ở trường con ngoan thế mà về gặp mẹ lại như vậy!”
Nhưng một cách nhìn khác là: ở bên cha mẹ, trẻ có thể cảm thấy đủ an toàn để bộc lộ những cảm xúc mà mình đã cố gắng kiểm soát trước đó.
Con có thể đã phải:
Ngồi học trong nhiều giờ.
Chờ đến lượt chơi.
Làm theo quy định của lớp.
Kiềm chế khi xảy ra mâu thuẫn với bạn.
Cố gắng không khóc trước mặt người khác.
Đến khi gặp người mà con cảm thấy gần gũi, những cảm xúc đó có thể “tràn ra”.
Điều này không có nghĩa mọi hành vi cáu gắt đều nên được chấp nhận.
Cha mẹ vẫn cần đặt giới hạn: “Mẹ biết con đang rất tức. Con có thể nói con đang giận, nhưng con không được đánh mẹ.”
Thông điệp quan trọng là:
Cảm xúc được chấp nhận – hành vi gây tổn thương thì cần có giới hạn.
Một điểm khác biệt nữa nằm ở cách người lớn phản hồi trước hành vi của trẻ.
Cha mẹ thường có trách nhiệm dạy con từng ngày nên dễ rơi vào vai trò “người nhắc nhở”:
“Con làm bài chưa?”
“Cất đồ đi.”
“Ngồi ngay ngắn.”
“Đừng nghịch nữa.”
“Con phải chào hỏi.”
“Làm thế này mới đúng.”
Trong khi đó, người ngoài có thể tương tác với trẻ theo hướng nhẹ nhàng hơn:
“Con làm tốt lắm!”
“Con thử cách này xem?”
“Không sao, mình làm lại nhé.”
Khi trẻ thường xuyên nhận được lời nhắc nhở từ cha mẹ nhưng ít có cơ hội nghe những lời công nhận, con có thể hình thành cảm giác rằng:
“Ba mẹ lúc nào cũng thấy mình làm chưa đủ tốt.”
Không phải lúc nào cũng cần khen con.
Nhưng bên cạnh những lần sửa sai, hãy chủ động ghi nhận những điều con làm tốt:
“Mẹ thấy hôm nay con tự cất giày, cảm ơn con nhé.”
“Con đang rất tức nhưng con đã nói với mẹ thay vì đánh, mẹ ghi nhận điều đó.”
“Con tự làm bài này khó thật, nhưng con đã cố gắng đến cùng.”
Những lời ghi nhận cụ thể giúp trẻ hiểu hành vi nào đang được khuyến khích, thay vì chỉ nghe những lời phê bình khi mắc lỗi.
Vậy có phải con cáu gắt với ba mẹ là vì con cảm thấy an toàn?
Có thể, nhưng không nên dùng một lý do duy nhất để giải thích cho mọi trường hợp.
Việc trẻ thể hiện cảm xúc mạnh hơn ở nhà có thể liên quan đến sự gần gũi, cảm giác an toàn, sự mệt mỏi sau một ngày dài, đặc điểm tính cách, giai đoạn phát triển hoặc cách tương tác trong gia đình.
Do đó, cha mẹ không nên tự kết luận: “Con cáu với mình nghĩa là con rất yêu và tin mình.”
rồi bỏ qua những hành vi không phù hợp.
Ngược lại, cũng không nên vội kết luận: “Con như vậy là hỗn và không tôn trọng cha mẹ.”
Điều cần quan sát là tần suất, mức độ và hoàn cảnh xảy ra hành vi.
Trẻ thấy ngột ngạt khi ở nhà (Ảnh: sưu tầm)
Nếu trẻ thường xuyên cáu gắt ở nhà và hành vi này rất dữ dội, kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, các mối quan hệ và sinh hoạt, cha mẹ nên quan sát thêm những yếu tố xung quanh.
Hãy thử xem:
Con có đang thiếu ngủ không?
Lịch học và hoạt động có quá dày không?
Con có đang gặp khó khăn ở trường?
Có xung đột với bạn bè không?
Gần đây gia đình có thay đổi lớn không?
Con có thường xuyên bị phê bình hoặc đặt kỳ vọng quá cao?
Cơn cáu gắt có xuất hiện ở nhiều môi trường hay chỉ ở nhà?
Nếu những thay đổi về cảm xúc hoặc hành vi khiến cha mẹ lo lắng, có thể trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá phù hợp.
Con ngoan với người ngoài nhưng cáu gắt với ba mẹ không nhất thiết có nghĩa con “hư” hay thiếu lễ phép.
Đằng sau sự khác biệt đó có thể là nhiều yếu tố: ở nhà con phải đáp ứng nhiều quy tắc hơn, cha mẹ cũng dễ mệt mỏi hơn, những lỗi nhỏ thường được nhắc nhiều hơn, con cảm thấy an toàn để bộc lộ cảm xúc và cách người lớn phản hồi với con cũng khác nhau.
Điều quan trọng không phải là tìm cách khiến con “ngoan ở mọi lúc”, mà là giúp con hiểu cảm xúc của mình, biết cách thể hiện cảm xúc phù hợp và học cách tôn trọng người khác.
Cha mẹ cũng không cần trở thành những người luôn bình tĩnh hay chưa từng nổi nóng. Điều quan trọng là sau những khoảnh khắc chưa tốt, chúng ta có thể sửa chữa, kết nối lại và cùng con học một cách ứng xử tốt hơn.
Hiểu hành vi phía sau – giữ giới hạn cần thiết – và đồng hành thay vì chỉ phán xét. Đó cũng là một cách để ba mẹ và con cùng lớn lên trong hành trình nuôi dạy con.
