Một mã xác thực đã được gửi đến số điện thoại
Nuôi dạy một đứa trẻ biết chia sẻ, sống trách nhiệm và biết quan tâm đến mọi người không chỉ nằm ở việc dạy con nói “cảm ơn”, “xin lỗi” hay nhường đồ chơi cho bạn. Những phẩm chất này được hình thành dần từ cách cha mẹ đối xử với con, giao trách nhiệm cho con và làm gương trong cuộc sống hằng ngày.
Đặc biệt, nếu muốn con lớn lên không ích kỷ, cha mẹ không nhất thiết phải dạy những bài học quá lớn lao. Có thể bắt đầu từ 5 điều rất gần gũi trong chính gia đình mình.
Mẹ tham khảo thêm các bài học để nuôi con tốt hơn:
Trẻ nhỏ thường có xu hướng tập trung vào nhu cầu của bản thân. Khi nhìn thấy một món đồ chơi mình thích, trẻ muốn có nó. Khi đói, trẻ muốn được ăn. Khi buồn, trẻ muốn được dỗ dành.
Đây là một phần tự nhiên trong quá trình phát triển của trẻ và không có nghĩa rằng con là một đứa trẻ ích kỷ.
Tuy nhiên, khi lớn dần, trẻ cần học cách nhận ra rằng ngoài mong muốn của mình, những người xung quanh cũng có cảm xúc, nhu cầu và giới hạn riêng.
Chẳng hạn:
Mẹ cũng có thể mệt và cần được nghỉ ngơi.
Em bé cũng có quyền được chơi.
Bạn bè cũng muốn được sử dụng đồ chơi.
Ông bà đã bỏ công sức để chăm sóc và yêu thương mình.
Mỗi thành viên trong gia đình đều có trách nhiệm với ngôi nhà.
Những nhận thức này không xuất hiện chỉ sau một vài lần cha mẹ nhắc nhở. Trẻ cần được quan sát, trải nghiệm và thực hành nhiều lần.
Vì vậy, thay vì chỉ nói “Con không được ích kỷ!”, cha mẹ có thể xây dựng những thói quen giúp trẻ từng bước hiểu về sự công bằng, chia sẻ, trách nhiệm và đồng cảm.
Một trong những nền tảng quan trọng để trẻ học cách tôn trọng người khác là được trải nghiệm sự công bằng trong chính gia đình mình.
Đặc biệt với những gia đình có từ hai con trở lên, cha mẹ đôi khi dễ có suy nghĩ:
“Em còn nhỏ nên phải nhường em.”
“Anh lớn rồi thì phải nhường em.”
“Em bé nhất nhà nên được ưu tiên.”
Trong một số tình huống, việc ưu tiên nhu cầu của trẻ nhỏ là hoàn toàn cần thiết. Nhưng nếu điều này trở thành nguyên tắc cố định, trẻ lớn có thể cảm thấy mình luôn phải hy sinh, trong khi trẻ nhỏ lại quen với việc được đáp ứng.
Một em bé cần được người lớn bế khi đói hoặc khó chịu. Một đứa trẻ lớn hơn có thể tự lấy đồ ăn hoặc tự mặc quần áo.
Đó là sự khác biệt về nhu cầu và khả năng, không phải bất công.
Cha mẹ có thể giải thích cho con:
“Em còn nhỏ nên cần mẹ giúp. Khi con còn nhỏ, mẹ cũng chăm con như vậy.”
Đồng thời, nếu anh chị đang chơi một món đồ, không nên mặc định rằng chỉ vì em nhỏ hơn nên em được lấy.
Có thể nói: “Con đang chơi trước. Khi con chơi xong, em sẽ được chơi nhé.”
Cách xử lý này giúp trẻ hiểu rằng mọi người đều có quyền lợi và cần tôn trọng lượt của nhau.
Những câu như:
“Sao con không ngoan bằng em?”
“Anh lúc nào cũng phải nhường em.”
có thể khiến trẻ cảm thấy mình bị đối xử khác biệt.
Thay vào đó, hãy tập trung vào hành vi cụ thể: “Mẹ thấy con đã chờ đến lượt em chơi xong rồi mới lấy đồ chơi. Cảm ơn con vì đã biết chờ.”
Đây là cách củng cố hành vi tích cực mà không khiến trẻ cảm thấy mình phải cạnh tranh với anh chị em.
Một đứa trẻ được bố mẹ làm mọi thứ cho mình rất dễ hình thành suy nghĩ rằng:
“Có người khác sẽ làm việc đó cho con.”
Vì vậy, nếu muốn con sống trách nhiệm và biết quan tâm đến gia đình, cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc giao cho con những nhiệm vụ nhỏ phù hợp với độ tuổi.
Không cần đợi con lớn.
Một em bé có thể được hướng dẫn cất đồ chơi sau khi chơi. Trẻ lớn hơn có thể phụ bố mẹ những việc đơn giản trong nhà.
Ví dụ:
Cất đồ chơi vào đúng chỗ.
Để quần áo bẩn vào giỏ.
Cất sách sau khi đọc.
Đặt khăn ăn lên bàn.
Phụ bố mẹ dọn bàn ăn.
Tưới cây.
Cho thú cưng ăn dưới sự hướng dẫn của người lớn.
Sắp xếp đồ dùng cá nhân.
Khi được tham gia, trẻ sẽ dần hiểu rằng một gia đình không chỉ có người “chăm sóc” và người “được chăm sóc”.
Mỗi thành viên đều có thể đóng góp.
Cha mẹ có thể nói: “Mẹ nấu cơm, bố dọn bàn, còn con giúp mẹ cất đồ chơi nhé. Mỗi người cùng làm một việc thì nhà mình sẽ nhanh gọn hơn.”
Thông điệp này rất khác với: “Con phải làm vì mẹ bảo.”
Trẻ sẽ hiểu rằng việc mình làm có ích cho cả gia đình, thay vì chỉ xem đó là một nhiệm vụ bị ép buộc.
Nếu con mới tập dọn đồ chơi mà còn làm chưa gọn, cha mẹ không nên lập tức làm lại trước mặt con hoặc phàn nàn: “Để mẹ làm, con làm chẳng được gì.”
Hãy xem đây là quá trình luyện tập.
Mục tiêu ban đầu không phải là căn phòng hoàn hảo mà là giúp trẻ hình thành thói quen:
Chơi → thu dọn → chịu trách nhiệm với đồ dùng của mình.
Biết chia sẻ không có nghĩa là trẻ phải nhường tất cả những gì mình có cho người khác.
Một đứa trẻ có quyền sở hữu đồ dùng cá nhân và có thể không muốn cho người khác sử dụng một món đồ mà mình đặc biệt yêu thích.
Điều cha mẹ cần dạy là khi nào có thể chia sẻ, cách chia sẻ và vì sao chia sẻ có thể mang lại niềm vui cho cả hai bên.
Ví dụ khi con có hai chiếc bánh: “Con có muốn chia cho em một chiếc không?”
Khi bạn đến chơi: “Bạn muốn chơi cùng con. Hai bạn có thể cùng chơi chiếc xe này như thế nào?”
Khi con có nhiều màu: “Bạn đang thiếu màu xanh. Con có muốn cho bạn mượn không?”
Những tình huống nhỏ như vậy giúp trẻ nhận ra rằng người khác cũng có nhu cầu giống mình.
Ví dụ: “Con ích kỷ quá!”, “Có mỗi món đồ chơi mà cũng không cho bạn.”, “Nhìn bạn kìa, bạn ngoan hơn con.”
Những câu nói này có thể khiến trẻ xấu hổ nhưng chưa chắc giúp trẻ hiểu bản chất của sự chia sẻ.
Thay vào đó: “Mẹ biết đây là món đồ con rất thích nên con chưa muốn cho bạn mượn. Mình có thể chọn một món khác để hai bạn cùng chơi không?”
Cha mẹ vừa công nhận cảm xúc của con, vừa hướng con tìm giải pháp.
Đó là cách dạy trẻ biết quan tâm đến người khác mà vẫn tôn trọng ranh giới của chính mình.
Một trong những cách giúp trẻ không trở nên ích kỷ là cha mẹ biết đặt giới hạn.
Trẻ có thể muốn:
Mua thêm đồ chơi dù ở nhà đã có rất nhiều.
Ăn món mình thích dù những người khác chưa được phần.
Xem tivi hoặc điện thoại không giới hạn.
Được đáp ứng ngay mọi yêu cầu.
Nếu cha mẹ luôn chiều theo, trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ: “Chỉ cần con muốn thì bố mẹ sẽ cho.”
Vì vậy, đôi khi nói “không” cũng là một phần của việc yêu thương và nuôi dạy con.
Cha mẹ có thể giải thích ngắn gọn: “Mẹ biết con rất thích món đồ chơi đó. Nhưng hôm nay mình không mua thêm vì ở nhà con đã có những món tương tự.”
Hoặc: “Con muốn chơi thêm nhưng đã đến giờ đi ngủ. Ngày mai mình có thể chơi tiếp.”
Điều quan trọng là cha mẹ cần kiên định với giới hạn đã đặt ra.
Nếu hôm nay bố mẹ nói không nhưng sau vài phút con khóc thì lại đồng ý, trẻ có thể học được rằng:
“Chỉ cần khóc đủ lâu, bố mẹ sẽ thay đổi quyết định.”
Trẻ vẫn có thể buồn, tức giận hoặc thất vọng khi nghe “không”.
Cha mẹ không cần lập tức làm cho con hết buồn.
Có thể nói: “Mẹ biết con đang buồn vì không được mua món đồ đó. Con có thể buồn. Nhưng hôm nay mình vẫn không mua nhé.”
Qua những tình huống như vậy, trẻ dần học được cách đối diện với cảm xúc thất vọng và hiểu rằng mong muốn cá nhân không phải lúc nào cũng quan trọng hơn nhu cầu của người khác.
Đây có lẽ là bài học quan trọng nhất.
Cha mẹ có thể nói hàng trăm lần:
“Con phải biết cảm ơn.”
“Con phải biết chia sẻ.”
“Con phải biết quan tâm người khác.”
Nhưng nếu trẻ nhìn thấy người lớn thường xuyên quát mắng, thiếu tôn trọng hoặc coi sự giúp đỡ của người khác là điều hiển nhiên, trẻ sẽ học từ hành vi đó nhiều hơn lời nói.
Ví dụ:
“Cảm ơn bố đã đón mẹ hôm nay.”
“Cảm ơn con đã giúp mẹ cất đồ.”
“Cảm ơn bà đã trông em giúp mẹ.”
Trẻ sẽ hiểu rằng lời cảm ơn không chỉ dành cho trẻ con.
Người lớn cũng cần biết ghi nhận những điều tốt đẹp người khác dành cho mình.
Nếu mẹ nóng giận và nói lớn tiếng với con, mẹ có thể chủ động nói: “Lúc nãy mẹ đã nói hơi to. Mẹ xin lỗi con. Lần sau mẹ sẽ cố gắng bình tĩnh hơn.”
Điều này không làm cha mẹ mất uy.
Ngược lại, trẻ học được rằng mắc lỗi thì có thể nhận trách nhiệm và sửa chữa.
Giúp đỡ ông bà, hỏi thăm một người đang mệt, nhường chỗ, chia sẻ đồ ăn hay đơn giản là hỏi: “Hôm nay bố có mệt không?”
đều là những bài học sống động về sự đồng cảm.
Trẻ không cần một bài giảng dài để hiểu điều đó.
Trẻ chỉ cần nhìn thấy đủ nhiều lần.
Một vấn đề cha mẹ thường gặp là làm sao cân bằng giữa việc dạy con chia sẻ và tôn trọng đồ dùng cá nhân của con.
Ví dụ, con có một món đồ chơi đặc biệt yêu thích và không muốn cho em chơi.
Cha mẹ không nhất thiết phải bắt con đưa ngay.
Có thể chia đồ chơi thành hai nhóm:
Đồ dùng chung: những món cả nhà có thể cùng sử dụng.
Đồ dùng cá nhân: những món thuộc về riêng con và con có quyền quyết định trong phạm vi phù hợp.
Khi trẻ hiểu rằng mình cũng được tôn trọng, trẻ có thể dễ dàng học cách tôn trọng người khác hơn.
Đây cũng là cơ hội để cha mẹ dạy con về ranh giới cá nhân: “Con có thể nói không khi không muốn người khác lấy đồ của con. Nhưng con cần nói nhẹ nhàng và không được đánh bạn.”
Như vậy, trẻ vừa học cách bảo vệ quyền của mình, vừa học cách tôn trọng quyền của người khác.
Trước tiên, cha mẹ đừng vội gắn nhãn:
“Con ích kỷ quá!”
Hãy quan sát hành vi cụ thể.
Nếu con không muốn chia đồ chơi, hãy hỏi: “Con không muốn cho bạn chơi vì con sợ bạn làm hỏng đồ chơi đúng không?”
Nếu con giành đồ của em: “Con đang muốn chơi món đồ này. Nhưng em cũng đang chơi. Hai anh em có thể thay phiên nhau không?”
Nếu con luôn muốn được chọn trước: “Hôm nay con chọn trước. Lần sau đến lượt em nhé.”
Mục tiêu là giúp con hiểu vì sao hành vi đó chưa phù hợp và con có thể làm gì khác, thay vì khiến con tin rằng bản thân mình là “một đứa trẻ ích kỷ”.
Hành vi có thể thay đổi.
Một cái nhãn tiêu cực dễ khiến trẻ cảm thấy mình không thể thay đổi.
Không cần thay đổi cách nuôi dạy con trong một ngày. Cha mẹ có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ:
1. Đối xử công bằng: Không mặc định rằng con lớn phải luôn nhường hoặc con nhỏ luôn được ưu tiên.
2. Giao việc phù hợp: Cho con một trách nhiệm nhỏ trong gia đình mỗi ngày.
3. Khuyến khích chia sẻ: Tạo cơ hội để con tự nguyện chia sẻ thay vì ép buộc.
4. Đặt giới hạn: Không đáp ứng mọi mong muốn của con chỉ vì sợ con khóc hoặc thất vọng.
5. Làm gương: Hãy để con nhìn thấy bố mẹ biết cảm ơn, xin lỗi, chia sẻ và quan tâm đến người khác.
Những điều tưởng như rất nhỏ này được lặp lại mỗi ngày sẽ dần trở thành cách trẻ nhìn nhận thế giới.
Nuôi dạy con không ích kỷ không có nghĩa là biến con thành một đứa trẻ lúc nào cũng phải nhường nhịn, hy sinh hay nói “vâng” với mọi người.
Điều cha mẹ mong muốn hơn cả là giúp con hiểu:
Con có quyền có mong muốn của riêng mình, nhưng người khác cũng vậy.
Con có thể nhận sự giúp đỡ, nhưng cũng có thể đóng góp.
Con có quyền nói “không”, nhưng cần biết tôn trọng người khác.
Con có thể mắc lỗi, nhưng cần học cách nhận trách nhiệm và sửa chữa.
Và trên hành trình đó, cha mẹ chính là người thầy gần gũi nhất của con.
Hãy bắt đầu từ những điều rất nhỏ: đối xử công bằng, giao cho con việc phù hợp, dạy con biết chia sẻ, biết nói “không” với những yêu cầu không hợp lý và quan trọng nhất là làm gương mỗi ngày.
Bởi trẻ có thể quên rất nhiều lời bố mẹ từng dạy, nhưng thường sẽ nhớ rất lâu cách bố mẹ đã đối xử với mình và với những người xung quanh.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo về nuôi dạy trẻ. Cách áp dụng nên được điều chỉnh theo độ tuổi, tính cách và hoàn cảnh cụ thể của từng trẻ.
Mẹ tham khảo thêm các bài học để nuôi con tốt hơn:
